• امروز یک شنبه بیست و نهم مهر 1397 

مقالات سازمان اوقاف

گروههای مقالات
مطالب ویژه

طرح ساماندهی و ارتقای داوری مسابقات قرآن کریم

خدمات غيرحضوري

سامانه شکايات

وقف و سير و تحولات قانونگذاري در موقوفات

وقف و سير و تحولات قانونگذاري در موقوفات

مال و فرزندان زينت زندگاني دنياست ولکن اعمال و بازمانده‏هاي صالح که تا قيامت باقي است، نزد پروردگار بسي بهتر و عاقبت و پاداش آن نيکوتر است.ميل به جاودانه زيستن همواره انسان‏ها را تشويق کرده تا در کنار...

 یک شنبه 29 فروردین 1395   168  0      

مقدمه

المال و البنون زينه الحيوة الدنيا و الباقيات الصالحات خير عند ربک ثوابا و خير املا
«آيه 46 سوره کهف»
مال و فرزندان زينت زندگاني دنياست ولکن اعمال و بازمانده‏هاي صالح که تا قيامت باقي است، نزد پروردگار بسي بهتر و عاقبت و پاداش آن نيکوتر است.
ميل به جاودانه زيستن همواره انسان‏ها را تشويق کرده تا در کنار کار و تلاش مستمر خود، به ايجاد و بناي کارهاي يادگاري به پردازند که در حيات آنها و همچنين پس از فوتشان، منشاءخير و منبع برکات گردند و براي جامعه مفيد باشند.روح نوعدوستي، و انديشه اجتماعي و همکاري متقابل، و فکر زندگي گروهي، ريشه چنين تفکر و عملي را مي سازد با وجود ساير دشواري‏هاي موجود در اجتماع، کارهايي مي‏کند که بخشي از آن براي ديگران سودمند باشد.
در بين ملل قديم و از روزهاي اول زندگي گروهي، انسان به همکاري و ياري همنوع خود نيازمند بود و زمانيکه در تأمين امنيت و رفع مشکل اقتصادي و اجتماعي محتاج به همکاري شد، اين روحيه قوت گرفت. اديان الهي با الهام از منبع وحي، در جهت هدايت جامعه‏هاي بشري و تشويقشان براي کمک به همنوعان خود، نقش اصلي داشت و بسياري از مردم با تأسي به ارزش‏ها و پيام‏هاي اديان، خود را در مسايل اجتماعي شريک دانستند، تاحدي که بعضي تا سر حد ايثار و فداکاري پيش رفتند.
يکي از مصداق‏هاي بارز، و نمونه‏هاي زنده و روشن، اين نوعدوستي و همکاري اجتماعي را وقف دانسته‏اند که در بين اديان ديگر نيز به نوعي ديده مي‏شود؛ ولي به ترتيبي که در دين اسلام و در فقه آن، همواره به عنوان بحثي مهم آورده‏اند ويژگي‏هاي منحصر به فردي دارد. و تبيين نهاد وقف به عنوان شخصيتي حقوقي از جمله ابتکارهاي فقهاي اسلام مي‏باشد. با مرور و بررسي
تاريخ ايران بعد از اسلام، ملاحظه مي‏کنيم که مردم اين مرز و بوم، با الهام از ديدگاه‏هاي فقهي وقف، که همين فقيهان تأسيس کردند در امور مختلف جامعه ايفاي وظيفه سودمند داشتند. به اين ترتيب:
1-مسجد و حسينيه‏ها، اولين آثار ساختماني، وقف‏اند که از نظر قدمت، و نوع معماري، و کيفيت بنا ارزش تاريخي ويژه دارند.
2-آب انبارها و کاريزهاي وقفي، در تاريخ اجتماعي و کشاورزي ايران و حيات، اسکان و اداره زندگي و در تمدن کشاورزي ايران نقش شايان توجه داشتند.
3-برخي از کتابخانه‏ها و کتاب‏هاي مختلف، علمي، وديني و فرهنگي که منبع عظيم و ارزشمند تغذيه فکري بشرند و در رديف مناسب‏ترين موقوفه‏ها در تاريخ کشورهاي اسلامي ثبت شده‏اند.
4-مدرسه‏هاي علوم ديني که پشتوانه‏هاي ارزشمند دين باوري‏اند، از برکت موقوفه‏ها ايجاد شدند و نقش‏هاي تعيين کننده، و پايه‏اي داشته و دارند.
5-درمانگاه‏ها و مراکز درماني موقوفه، براي مداوا و درمان نيازمندان در هر عصر و زمان، به نوبه خود در فع اين مشکل نقش مثبتي بازي کردند.
6-مراکز آموزشي وشبانه روزي‏هاي وقفي، که جهت اسکان دانش آموزان بي‏بضاعت و بي‏سرپرست، ايجاد شد در نوع خود منشأ خدمت‏هاي مطلوب بوده و هستند.
7-موقوفه‏هايي که براي احياي شعائر مذهبي، و برگزاري اين مجالس و مراسم توسط بانيان خير وعلاقمندان به وجود آمد در جريان رشد و بالندگي نهضت‏هاي اسلامي و حرکت‏هاي سياسي در تاريخ مثبت و سازنده بودند.
با ذکر ده‏ها عنوان ديگري که در رديف موقوفه‏ها قرار دارند مسلم مي‏شود که موقوفات بخشي از ثروت‏ها و توانايي‏هاي اقتصادي جامعه هستند و اين امکان، در تأمين نيازهاي جامعه و رفع موانع و نارسائيهاي اجتماعي نقش مؤثري به عهده دارند. و به دليل همين توانايي‏ها و نقش آفريني‏هاي مثبتي که داشته‏اند، هميشه مورد توجه حکام، و سلاطين بوده‏اند، که برخي از آنان بخشي ازموقوفه‏ها را که در راستاي هدف‏هايشان نبود از بين بردند و بعضي ديگر هم در تقويت موقوفه‏ها نهايت تلاش خود را، معمول داشتند. (مي‏گويند وقتي نادرشاه تاج بر سر گذارد به بهانه اينکه قشون، و لشکريان نياز به آذوقه دارند دستور داد که کليه موقوفه‏ها، خالصه دولت شوند. يا در قرن هفتم هجري در کرمان 5 / 5 دانگ از ارضي و املاک وقف بود که توسط حاکم وقت، همه
وقفنامه‏ها را با آب شستند و آثار آنها را از بين بردند. و موارد متعدد ديگري هم در تاريخ داريم که در حوصله اين بحث نيست).(1) 
براي هدايت و سازماندهي اين آثار ارزشمند اجتماعي، که پشتوانه مناسبي براي برنامه ريزي اجتماعي اقتصادي مي‏باشد نياز به يک تشکيلات متناسب دارد، تا با قانون‏هاي مطلوب، و کارآمد، اين رسالت بزرگ را که عبارت از اداره بهينه امور موقوفه‏ها و نظارت بر اداره آنها مي‏باشد عهده‏دار گردد؛ و از طرفي چون ملاک اداره امور و قضاوت موقوفه‏ها هميشه روحانيون بودند و در بعضي از دوره‏ها در اثر توجه وعنايت سلطان عصر، مأمور و يا نماينده‏اي، جهت رسيدگي به موقوفه‏ها تعيين مي‏شد، لذا اولين قانون مدون براي اداره موقوفه‏ها همچون ساير برنامه‏هاي کشور به سال 1289 ه ش برمي‏گردد و از آن پس در دوره‏هاي مختلف دگرگوني‏ها و تحول‏هايي در قوانين بوجود آمد و چون وقف و ايقاف کشور سابقه ديرينه، دارد همواره به عنوان آثاري مستحکم و پشتوانه‏اي عظيم، مطرحند، تحول‏هاي اساسي پس از پيروزي انقلاب اسلامي، در قانون‏ها به وجود آمد در بررسي‏هايي که صورت گرفت، اين نتيجه حاصل شد، تا گر توفيق پيدا کنيم و بانگرشي بر بحث‏هاي نظري و مباني فقهي و همچنين جمع‏آوري قانون‏هاي موضوعه و تجربه‏هاي حاصله در طول سالهاي گذشته پيرامون تحول‏هاي انجام شده در قوانين تحقيقي به عمل آوريم و راه‏کارهاي احتمالي براي اصلاح قانون‏ها جويا شويم شايد کار ضروري و مهمي باشد، و بتواند در نحوه اداره موقوفه‏ها، تأثير مناسبي بگذارد و براي ايجاد بستر و زمينه‏اي مطلوب جهت هدايت و ترغيب علاقمندان به امر وقف نيز مفيد افتد و در عين حال يادگارهاي ماندگار و آثار ارزشمند گذشتگان را نيز حفظ کند و در استفاده بهينه از آنها براي اجراي نيت واقفان نيز گام‏هاي بلندتري برداشته شود.
هر چند در اين رهگذر با فقر منابع مواجه بودم اما کوشيدم تا تحقيق مذکور بر اساس محورهاي زير انجام پذيرد:
1-تقسيم بندي عنوان‏ها و ترغيب موضوع‏هاي مورد بحث، بر مبناي قانون مدني تنظيم شود.
2-در ابتداي هر بحث عندالاقتضا مواردي از مباني فقهي و آثار فقيهان آوردم سپس متن‏هاي مختلف قانون مدني را ذکر کردم. و پس از قانون مدني قانون‏هاي موضوعه به ترتيبي که در دوران مختلف قانون گذاري به تصويب رسيده بود، ثبت و درج گرديد.
3-سعي شد تا به شکل موضوعي، بامسايل مختلف وقف برخورد شود و ضمن استناد به
قانون‏هاي موضوعه، تجزيه و تحليل از بحث‏ها نيز در حد امکان انجام گيرد.
4-وسعت، و مسايل موجود در اين تحقيق و هر بحث آن خود موضوعي قابل مطالعه مي‏باشد، اما چون سير تحولات قانون گذاري در موقوفه‏ها مد نظر بود. سعي شد، محورهاي بحث به اختصار توضيح داده شود، و از ابتداي قانون گذاري تا حال حاضر را دربر گيرد.
5-به لحاظ حجم قانون‏هاي مصوب، برخي از آنها را در زيرنويس آوردم و رئوس بعضي ديگر ضميمه مي‏باشد.
6-علاوه بر موضوع‏هاي، مورد بحث، در متن فهرست، برخي از قانون‏هاي وقف در پايان ارائه گرديد.
7-در اين تحقيق، به منابع مختلف مراجعه کردم، از صاحب نظران درباره محورهاي بحث، و تبادل نظر با آنان نيز بهره‏مند شدم.
اميد است صاحب نظران و اساتيد محترم با ارائه طريق حقير را راهنمايي نموده و ايرادات وارده را يادآوري فرمايند ضمنا ذکر اين نکته لازم است چون مجموعه‏اي که در پيش رو داريد تحت عنوان پايان نامه کارشناسي ارشد حقوق خصوصي از مرکز آموزش مديريت دولتي فارس با راهنمايي و ارشاد اساتيد محترم بنام دانشکده حقوق دانشگاه شيراز تهيه و با نمره عالي در جلسه دفاع مورد قبول واقع گرديد که در مقدمه آن از کليه عزيزاني که همکاري و راهنمايي فرمودند از باب وظيفه تقدير و تشکر بعمل آمده و در اينجا لازم مي‏دانم از همسرم سرکار خانم فرشته بهرام ساماني که در طول تحصيل همکاري‏هاي زيادي با من داشته سپاسگزاري نمايم همچنين از کليه سروراني که در تهيه و ويرايش و تايپ اين مجموعه همکاري نمودند سپاسگذارم.
اميد است حاصل اين تلاش مختصر در پيشگاه خداوند سبحان مورد قبول واقع و روح بلند واقفين خيرانديش از ما راضي گردد و ما نيز در آخرت از شفاعت همه صالحين و صديقين خوان الهي برخوردار شويم. /س
برچسب ها  

نظرات کاربران پیرامون این مطلب

انصراف از پاسخ به کاربر